Ο προϊστορικός οικισμός του Δισπηλιού βρίσκεται στη νότια όχθη της λίμνης Ορεστιάδας της Καστοριάς, στο σημείο που ονομάζεται Νησί. Ανακαλύφθηκε το 1932, όταν η στάθμη της λίμνης έπεσε πολύ.
Πριν από 7.500 χρόνια περίπου μία ομάδα ανθρώπων της εποχής διάλεξε τη νότια όχθη της λίμνης Ορεστιάδας της Καστοριάς, για να κτίσει με ξύλα και πηλό ένα χωριό μέσα ή πολύ κοντά στη λίμνη. Η νεολιθική αυτή κοινότητα αντιμετώπισε για εκατοντάδες χρόνια τις προκλήσεις του οικοσυστήματος της εποχής αναπτύσσοντας ένα ευρύ φάσμα δραστηριοτήτων και έναν ιδιαίτερο πολιτισμό.
Από το 1992 η σκαπάνη του καθηγητή προϊστορικής αρχαιολογίας του ΑΠΘ και υπεύθυνο των ανασκαφών Γ. Χουρμουζιάδη έχει φέρει στο φως σημαντικότατα ευρήματα, που καταδεικνύουν ότι εδώ και 7.000 χρόνια ο προϊστορικός άνθρωπος της περιοχής κατείχε την τεχνογνωσία να ψαρεύει, να κυνηγάει με πρωτοποριακά για την εποχή όπλα και να καλλιεργεί τη γη με εξελιγμένα εργαλεία και το κυριότερο χάρασσε την πρώιμη γραφή σε ξύλο προκείμενου να κάλυψη τις επικοινωνιακές του ανταλλαγές. Στα 150 στρέμματα λιμναίας όχθης που καταλαμβάνει ο χώρος των ανασκαφών ολοκληρώνονται ταυτόχρονα με βάση τα αρχαιολογικά ευρήματα, η διαμόρφωση αρχαιολογικού πάρκου και η φυσική αναπαράσταση μέρους του προϊστορικού οικισμού.
Στο οικομουσείο διαμορφώθηκε μία αναπαράσταση του προϊστορικού Λιμναίου Οικισμού, με καλύβες, πάνω σε ξύλινες πλατφόρμες μέσα στη λίμνη, οι οποίες διαθέτουν σκεύη οικιακής χρήσης και εργαλεία της εποχής, ακριβή αντίγραφα των σκευών που έχουν βρεθεί στις έως τώρα ανασκαφές.
| Τα σπίτια του οικισμού, κυκλικά και ορθογώνια, ήταν κατασκευασμένα από ξύλο, βρύα και πηλό και στηρίζονταν πάνω σε ξύλινες πλατφόρμες. |
| Από τα φυτικά και ζωικά υπολείμματα, καθώς και από τα κινητά αντικείμενα που αποκαλύφθηκαν (αγγεία, εργαλεία, κλπ.) συμπεραίνουμε πως η οικονομική ζωή της κοινότητας βασιζόταν στην γεωργία, την κτηνοτροφία, το κυνήγι και το ψάρεμα. |
| Πολλά αγκίστρια από κόκκαλο και τα υπολείμματα μιας βάρκας πανομοιότυπης με αυτές που χρησιμοποιούνται από τους ψαράδες της Καστοριάς μέχρι σήμερα, αποτελούν απόδειξη για τις αλιευτικές μεθόδους που ακολουθούνταν. |
| Η σύγχρονη αναπαράσταση του λιμναίου οικισμού παρέχει ένα θαυμάσιο μέσο ώστε να κατανοήσουμε τις μεθόδους κατασκευής των νεολιθικών σπιτιών. |
